Sultanların İnsanlık Halleri

Tesavir-i Âl-i Osman Sergisi,TEMPO Dergisi, 2000

Biri müstehzi gülüyor, bir diğeri baygın bakışlarla karşısındaki ressama teslim olduğunun işaretini veriyor. Bilime meraklı,, cinci hocalara düşkün, kara sevdaya tutulmuş ya da kadılardan nefret eden padişahlar, insanlık halleriyle karşımızda. Necdet Sakaoğlu’nun ‘bu Mülkün Sultanları’ kitabı ve ressamların fırçalarından Osmanlı padişahları…

Bize okullarda öğretilenlerle burada gördüklerim çok farklı. O tarih burada yaşayanlara, bu yurdu bırakanlara ait olamaz!”

Bir çocuğun, Topkapı Sarayı Hazine ve Has Oda bölümlerinde sergilenen “Tesavir-i Ali Osman – Padişah Portreleri” sergisiyle ilgili açılan deftere yazdığı bu şaşkınlık dolu cümleler bir kitap ve bir sergiyle yoğun bir şekilde ortaya konan ilginin arka planını açıklıyor belki de. Çünkü her ikisi de okul kitaplarındaki anlatımla savaşmaktan başka işi olmayan “taarruz”a düşkün ve nedense hep “muzaffer” gelen Osmanlı padişahlarının başka yüzlerini de gösteriyor insanlara. Yemez, içmez, insan arasına çıkmaz, sevmez, sevişmez, korkmaz diye bildiğimiz sultanlar, canlanıyor; ayağı topallayanla tanışırken, savaşa gitmekten kaçınana şaşırıyor, insan içine çıkmayı sevmeyeni garipsiyoruz. Hele kadınlara tahammül edemeyenini havsalamız almıyor. Oğlak Yayınları’ndan çıkan ve Necdet Sakaoğlu’nun yazdığı “Bu Mülkün Sultanları” kitabı, 36 Osmanlı padişahının insanlık hallerini anlatırken, Topkapı Sarayı’ndaki “Padişah Portreleri” sergisi hayalimizde canlandırdığımız Osmanlı Sultanlarına yüz ve bedenlerini de kazandırıyor. Kurşun askerler sandığımız sultanlar birden ete kemiğe bürünüp insanlaşınca haliyle merak uyandırıyor.

Sergiyi gezerken insanlar şaşırıyor: Başındaki kocaman kavuğunun haşmetine karşın şiş gözleriyle ağlamaklı banak I. Mustafa mı sahiden? Ya büyümüş de küçülmüş, durmuş oturmuş bir hava çizen tombul bir çocuk edasıyla II. Selim portresi… Gözleri, sanki özellikle kemerli burnuna baktırılmış da şaşılaştırılmış Fatih Sultan Mehmet hiç de öyle korkulacak biri gibi durmuyor. Rengârenk, capcanlı, bugüne kadar hiç görülmediği şekliyle Osmanlı sultanlarının portreleri, soyağaçları, taş baskıları… Portreleriyle adeta, “hiç de öyle bildiğiniz gibi değil” diyorlar. Ama o kadar farklı göstermişler ki bazılarını inandırmak da kolay değil: “Resimler hiç Osmanlı’yı tasvir etmiyor. Bu resimler Osmanlı’yı kötülemek için hazırlanmış” diye sergi defterine yazı yazmak gafletine bile düşebiliyor bile bazıları. Birisi diyor ki “Bu favoriler eklenmiş gerçeği yansıtmıyor.”

Batılı Sultanlar

Yurtiçi ve yurtdışından gelen tam 247 eserin yer aldığı “Padişah Portreleri” 8 Haziran’dan beri Topkapı Sarayı’nda sergileniyor. Çoluk çocuk, aile boyu sergiyi gezenler, ilk anda dikkat çeken ayrıntılardan. Bellini’nin ünlü Fatih Sultan Mehmet” portresinden Nakkaş Osman’ın minyatürüne, Kapı Dağlı Konstantin’in Batılaşmasıyla birlikte getirdiği yeni üsluptan Levni’ye pek çok sanatçının eseri var. 15. yüzyıldan 20. yüzyıla Batılı ve Doğulu sanatçıların Osmanlı padişahlarına “bakışı”nı yansıtıyor sergi. Batılı sanatçılarla daha bir Batılaşan sultanlar, dizi dizi portreleriyle büyük ilgi görüyor.

Müthiş bir Osmanlı tarihi merakı var herkeste. Sergi, son zamanların en önemli sergisi olmasının dışında, mekan olarak sultanların kalbinin attığı yer olan Topkapı Sarayı’nın seçilmesi bu merakı pekiştiriyor. Deftere yazılanlar sergiden çok gezen insanların Osmanlı’yla kurduğu ilişkiyi yansıtıyor. Normalde sergi hakkındaki izlenimlerin kaydının bulunması gereken deftere baktığınızda bir toplumun panoramasını ve gizli hesaplaşmasını da görüyorsunuz. İşte birkaç örnek… “Ben bu adamların elini, ayağını, her yerini öperim. Gerçekten müthiş, inanılmaz ama gerçek. Ruhları Şad Olsun.” “Senin sahip olduğun ruhu bekliyoruz. Devlet-i Aliye Osmaniye.” “Osmanlı devletini unutmayacağım, siz de bizi unutmayın, selamlar, öbür dünyada görüşürüz, sevgilerle.” “Eski çağların en cesur ve en büyük imparatorluğu Osmanlı hükümetinin ordusuna saygılarla.” “70 yıllık tarihini yazmak için 700 yıllık tarihi unutanlar, güneşin balçıkla sıvanması gibidir. Onların yüzüne nasıl bakacaklar? İmza: Osmanlı Torunları. “Tarihimi çok seviyorum. 6 asırlık devletten çok az şey kaldığı ve sahip olmadığımız için üzülüyorum.” “Allah devletimize Osmanlı devletinden daha adil, büyük, güçlü olmasını nasip etsin. (Amin) Sergide sergilenen eserler içinde teşekkürler, canım çıksın…” “Müslüman Türk milleti, tarihini öğren ve kendine dön.” “Bu eserlere bakınca Türklük kadar güzel bir duygu olmadığını anladım.”

6 Eylül’e kadar açık kalacak sergi, ilk günlerinden itibaren dolu. İlk olarak bu kadar kapsamlı bir Osmanlı butlan portreleri sergisiyle karşı karşıyayız. Bildiğimizin dışında bir Osmanlı yüzünü göstermesi ve yıllar süren çok özel bir çalışmanın ürünü olması da bu ilginin bir nedeni. “bu Mülkün Sultanları” kitabıyla ‘Zirvedekiler 2000’de “En iyi tarih kitabı” ödülünü alan Necdet Sakaoğlu bile tarihimizin çarpık yansıtılmasına dikkat çekiliyor:

“Çocukken, padişahları, kavuklarından ötürü kafaları yaralı adamlar sanırdım hep. Sürekli savaşa gidiyorlardı, bir tek o tarih anlatılıyordu bize. “ Sakaoğlu 1995 yılından itibaren, fikren aklına düşen kitabı, Osmanlı’nın 700. kuruluş yılına yetiştirmişti, ilk baskısının kısa sürede bitmesine kendisi de şaşıyor. En çok alanların başında öğretmenler ve öğrenciler geliyor ki, bu da çok sevindirici. Sakaoğlu “tarihi yanlış biliyoruz, yanlış yargılıyoruz, saplantılarımız var” diyor. Kitabının bu saplantılardan kurtulmaya yardımcı olmasının en büyük amacı olduğunu söylüyor. Hepsi kaynaklara dayalı olan çalışması, 600 yıl imparatorluğu ayakta tutmuş Osmanlı sultanlarının gizli yanlarını ortaya koyuyor. Başarısının ardında geçmişimize başka bir pencereden bakmamızı sağlaması yatıyor.

Sergi defterine bir Fransız’ın yazdığı yazıyla bitirelim: “La verité est trés fragile, si on la néglige ou la méprise, elle se venge toujours.” Gerçek çok kırılgandır, onu yok sayar ya da küçümserseniz intikamını alır.

FAtih